WORKSHOP NASIONAL KONA-BA HAMETIN RESPOSTA SIRA BA BRANKEAMENTU KAPITAL BAZEIA BA KOMERSIU; HUSI DETEKSAUN BA ASAUN
DILI,MJ Tersa-Feira 20 Outubru 2026 Ministru Justisa, Dr. Sérgio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, halo abertura ofisiál ba Workshop Nasionál kona-bá Hametin Resposta sira ba Brankeamentu Kapitál Bazeia ba Komérsiu: Husi Deteksaun ba Asaun, iha hotel Palm Spring, Fatuhada, Díli.
Objetivu hosi worshop ne’e, mak atu hametin koñesimentu, koordenasaun no kapasidade institusionál iha detesaun, análize no resposta ba prátika brankeamentu kapitál ne’ebé utiliza atividade komersiál atu subar ka transfere fundu ho orijen ilísitu. Atividade ne’e mós sai nu’udar plataforma ba partilla esperiénsia, diskusaun téknika no hametin kooperasaun entre instituisaun relevante sira, hodi haforsa mekanizmu prevensaun, detesaun no kombate ba krime finanseiru, tuir kuadru legál ne’ebé vigora iha Timor-Leste.
Ministru Justisa hateten, ho onra klean no sentidu responsabilidade institusionál nian maka ha'u mai hato’o liafuan iha sesaun abertura ida-ne'e hosi Workshop Nasionál kona-ba Hametin Resposta sira ba Brankeamentu Kapitál Bazeia ba Komérsiu: Husi Deteksaun ba Asaun ka Workshop ida sobre Brankeamentu Kapitál Bazeia ba Komérsiu (TBML) iha Timor-Leste ho objetivu atu fó kbiit ba entidade públika no privada sira hodi identifika, prevene, no kombate utilizasaun komérsiu internasionál hodi subar orijen ilísitu hosi kapitál ka hodi transfere fundu sira ho dalan ilegál.
Lori IX Governu Konstitusional - Ministériu Justisa no Komisaun Nasionál ba Implementasaun Medidas Kombate Brankeamentu Kapitál no Finansiamentu Terrorizmu (CNCBC) nia naran, ha’u fó bem vindu ho laran-ksolok ba ema hotu ne’ebé marka prezensa iha okaziaun ne’e, ha’u hakarak hato’o ha’u-nia agradesimentu sinseru ba Banco Asiático de Desenvolvimento - ADB no United Nations Office on Drugs and Crime (Escritório das Nações Unidas sobre Drogas e Crime - UNODC ba imi nia kolaborasaun besik no apoiu tékniku hodi organiza eventu ne’e ho importánsia krusiál ba ita-nia nasionál.
Komérsiu lejítimu, sirkulasaun sasán sira liuhosi fronteira, no abertura ba merkadu internasionál sira sai nu'udar motór vital ba kreximentu ekonómiku ne'ebé sustentável no moris-di'ak povu Timor-Leste nian. Maibé, espansaun rede komérsiu no finanseira sira lori ho nia dezafiu kompleksu sira ne'ebé ezije vijilánsia konstante no kapasidade resposta ida ne'ebé sofistikadu ba beibeik hosi Estadu.
Brankeamentu Kapitál Bazeia ba Komérsiu (TBML) reprezenta metodolojia ida ne'ebé kompleksu no insidiozu liu ne'ebé uza hosi krime organizadu transnasionál. Hodi subar lukru sira hosi krime iha tranzasaun komersiál sira ne'ebé parese lejítimu—liuhosi fatura falsifikadu sira, subvalorizasaun ka sobrevalorizasaun sasán sira-nian, no eskema sira ba movimentu ilísitu valór nian—kriminozu sira tenta atu infiltra ita-nia tesidu ekonómiku, hodi sobu konfiansa iha ita-nia instituisaun sira no distorse kompetisaun justu.
Detekta prátika sira-ne'e aprezenta dezafiu partikulár sira, tanba informasaun relevante sira dala barak namkari iha entidade oioin: hosi setór bankáriu no finanseiru to'o alfándega, seguransa, no autoridade judisiál sira. Laiha orgaun ida de'it maka bele kombate ho efetivu ameasa ida-ne'e mesak.
Tanba ne'e maka kooperasaun inter-institusionál no fahe informasaun ne'ebé fluidu maka pilár fundamentál sira ba ita nia estratéjia. Ita tenke harii ponte metin entre sira ne’ebé analiza tranzasaun finanseira no sira ne’ebé halo inspesaun ba sasán iha ita-nia fronteira sira.
Workshop ida-ne'e mosu iha momentu ida ne'ebé oportunu. Durante loron rua ne'e, ita-boot sei iha oportunidade atu analiza senáriu prátiku sira, identifika lakuna operasionál sira no, liuliu, kontribui ativamente ba dezenvolvimentu Matadalan Nasionál sira ba Kombate TBML no modelu Relatóriu Tranzasaun Suspeitu (STR) ne'ebé hadi'a ona.
Objetivu la’ós de’it atu komprende fenómenu iha abstratu, maibé mós atu ekipa Repúblika Demokrátika Timor-Leste ho instrumentu prátiku sira, ne’ebé adapta ba ita-nia realidade institusionál, ne’ebé permite atu hakat hosi deteksaun ba asaun konkreta no efikás.
Prezensa hosi funsionáriu superiór sira no pontu fokál sira hosi ami-nia instituisaun sira reafirma kompromisu metin hosi Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian atu aliña ami-nia enkuadramentu preventivu no represivu ho padraun internasionál aas liu ne’ebé estabelese hosi Forsa Tarefa Asaun Finanseira (koñesidu iha lian portugés ho naran GAFI – Grupo de Ação Financeira ka Grupo de Ação Financeira Internacional) hanesan órgaun intergovernamentál globál ida - FATF/ Grupo de Ação Financeira (GAFI).
Ba parseiru internasionál sira — ADB no UNODC — ami repete ami-nia apresiasaun ba sira-nia apoiu kontínuu iha kapasitasaun téknika no hametin ami-nia instituisaun sira. Ba partisipante sira, ha'u husu ba ita-boot atu aproveita di'ak liután espasu ida-ne'e ba debate no aprendizajen mútua. Konkluzaun no rekomendasaun sira ne’ebé rezulta husi ita-boot sira-nia serbisu sei sai krusiál hodi hametin integridade ita-nia sistema finanseiru no proteje ekonomia Timor-Leste nian.
Iha serimónia abertura ne’e, partisipa reprezentante Banku Dezenvolvimentu Aziátiku (BAD), Gabinete Nasoins Unidas kona-ba Droga no Krime (UNODC), Woody Tan, reprezentante instituisaun membru CNCBC, PNTL, PCIC, Unidade Informasaun Finanseira, SERVE, Servisu Migrasaun, Alfándega, Autoridade Taxa no instituisaun relevante sira seluk.



